پس از تابش خیرهکننده خورشید صبحگاهی، مرکز تحقیقات تاریک و خنک است. آنجا، روبروی یک مانیتور بزرگ، یک مهندس روی اسلایدی کلیک کرد تا ارائه روزانه خود را برای شرکتکنندگان آغاز کند: روی اسلاید نوشته شده بود: «به سوی کربن صفر».
با قضاوت بر اساس اسلایدها، این یک گروه محیط زیستی یا یک کنفرانس اقلیمی نیست. مجله تایم به مرکز تحقیق و توسعه معمولاً مخفی آرامکوی سعودی، غول سوخت فسیلی که امثال اکسون موبیل و شورون را تحت الشعاع قرار میدهد، دسترسی پیدا کرده است. در حالی که بزرگترین صادرکننده نفت جهان مشغول پمپاژ نفت خام و پر کردن آن در بدنه تانکرهای دریایی است، با صدای بلند از نیت خود برای دستیابی به انتشار صفر کربن تا سال 2060 سخن میگوید.
برای سعودیها که دو سوم آنها زیر ۳۵ سال سن دارند، تغییرات اقلیمی مسئلهی دور از ذهنی نیست. در تابستان، دمای بالا اغلب به ۱۲۰ درجه فارنهایت میرسد. دانشمندان اقلیمشناس سال گذشته گفتند که معتقدند دمای هوا در خاورمیانه میتواند در سالهای آینده «بهطور بالقوه تهدیدکنندهی زندگی» شود. علی صفر، تحلیلگر منطقهای در آژانس بینالمللی انرژی در پاریس، گفت: «این کشورها در حال حاضر با بحران مواجه هستند. آنها [کشورهای خاورمیانه] در این زمینه [نقش مهمی] دارند.»
سعودیها مقصر گرمایش جهانی هستند: متخصصان محیط زیست میگویند شرکت آرامکوی عربستان از سال ۱۹۶۵ بیش از ۴ درصد از گازهای گلخانهای جهان را تولید کرده است. عربستان سعودی در حاشیه صحرای عربستان، از دهه ۱۹۳۰، زمانی که وحشیها در کالیفرنیا به یک منبع نفت حمله کردند و این پادشاهی قبیلهای را به یک نیروگاه نفتی جهانی تبدیل کردند، مقادیر بیشماری نفت - حدود ۲۶۷ میلیارد بشکه ذخایر نفتی اثباتشده، حدود ۱۵ درصد از ذخایر جهان - تولید کرده است.
بیش از ۸۰ سال بعد، سلطه عربستان سعودی بر جهان نفت به سختی کاهش یافته است. این کشور روزانه حدود ۱۱ میلیون بشکه نفت تولید میکند - حدود یک دهم تولید جهان - و بیش از ۷ میلیون بشکه را در بازارهای بینالمللی میفروشد و ثروت هنگفتی را برای اعضای خانواده سلطنتی حاکم و شرکت دولتی آرامکوی سعودی به ارمغان میآورد که سود آن سال گذشته به حدود ۱۱۰ میلیارد دلار افزایش یافت.
با این حال، اکنون یک بحران جهانی پس از سالها تولید سودآور، جایگاه ارزشمند عربستان سعودی را در معرض خطر قرار داده است. تقریباً همه کشورها متعهد شدهاند که استفاده از سوختهای فسیلی را که تاکنون بزرگترین منبع گازهای گلخانهای روی زمین هستند، کاهش دهند. این امر میتواند به چشمگیرترین گذار انرژی از زمان آغاز دوران خودروسازی بیش از یک قرن پیش منجر شود. سوال برای عربستان سعودی این است که آیا میتواند در حالی که جهان نفت همچنان یک ابرقدرت است، به مبارزه جهانی علیه تغییرات اقلیمی بپیوندد، یا اینکه توانایی آن برای تنوع بخشیدن به اقتصاد خود به دور از وابستگی بیش از حد به نفت، خیلی دیر شده است، یا در غیر این صورت خود را به عنوان یک وعده شفاهی توجیه میکند. منتقدان...
اگر قمار عربستان سعودی نتیجه بدهد، میتواند از گذار انرژی جهانی به عنوان نیروگاه ضروری سوخت فسیلی جهان ظهور کند، در حالی که به طرز طعنهآمیزی به انرژی پاک و یک نیروگاه برق پاک در داخل کشور افتخار میکند. جیم کرین، متخصص ژئوپلیتیک انرژی در دانشگاه رایس در هوستون، گفت: «آنها دوست دارند هم کیک خود را داشته باشند و هم آن را بخورند. جاهطلبی عربستان سعودی این است که آخرین مرد باقی مانده در بازار جهانی نفت باشد.»
این کشور پول کافی برای اجرای طرحهای بزرگ خود را دارد. آرامکو در حال حاضر دومین شرکت ارزشمند جهان (پس از اپل) با ارزش بازار بیش از ۲.۳ تریلیون دلار است. سود این شرکت امسال با افزایش قیمت بنزین تقریباً دو برابر شد. ثروت عظیم نفتی به این پادشاهی که تنها ۳۵ میلیون نفر جمعیت دارد، نفوذ کافی برای تعیین سهمیهها در اوپک، یک کارتل بینالمللی متشکل از ۱۳ تولیدکننده بزرگ نفت که میتواند بر بازارهای سهام جهانی تأثیر بگذارد، داده است.
این جایگاه منحصر به فرد احتمالاً برای دههها ادامه خواهد داشت، به خصوص با توجه به اینکه رهبر بالفعل کشور، ولیعهد محمد بن سلمان (MBS)، تنها ۳۷ سال سن دارد و احتمالاً نسلها حکومت خواهد کرد.
شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان سعودی و برادر ناتنی محمد بن سلمان، هنگام صرف چای در دفترش در ریاض گفت: «تقاضا برای نفت همچنان افزایش خواهد یافت. من نمیدانم در چه سطحی. هر کسی که به شما بگوید دقیقاً میداند چه زمانی، کجا و چقدر. احتمالاً در یک دنیای خیالی زندگی میکند.»
فوریه گذشته، محمد بن سلمان ۸۰ میلیارد دلار از شرکتهای نفتی را به صندوق سرمایهگذاری دولتی یا PIF، صندوق ثروت ملی کشور که ریاست آن را بر عهده دارد، منتقل کرد. داراییهای این صندوق از زمان شیوع بیماری به حدود ۶۲۰ میلیارد دلار افزایش یافته است، زیرا این صندوق در طول قرنطینه، که به شدت تحت تأثیر قرنطینه جهانی قرار گرفته است، سهام نتفلیکس، خطوط کروز کارناوال، هتلهای ماریوت، شرکت سازنده خودروهای برقی مستقر در کالیفرنیا، لوسید موتورز و سایر سهام را خریداری کرده است.
این داراییها میتوانند به تأمین مالی گذار انرژی عربستان سعودی کمک کنند. عبدالعزیز گفت، چگونگی وقوع این اتفاق - چگونگی «تنظیم» انتشار کربن - نگرانی بسیاری از مهندسان ارشد دولتی این کشور است. این تلاش باعث ایجاد علاقه در سرمایهگذاران غربی شده است که نگرانیهای آنها در مورد نقض حقوق بشر در عربستان سعودی مغایر با الزامات تجاری است.
در یک صبح سرد زمستانی در حومه ریاض، در مرکز تحقیقات نفت ملک عبدالله در عربستان سعودی، که با نام اختصاری KAPSARC شناخته میشود، حدود ۱۵ متخصص برای تدوین استراتژی برای مجله تایم گرد هم آمدند. عبدالعزیز محققان را «کارآموزان جوان من، هیچکدام بالای ۳۰ سال» خطاب کرد. بسیاری از آنها زن بودند و بسیاری در ایالات متحده تحصیل کرده بودند.
این طرحها شامل شبکهای از ایستگاههای شارژ خودروهای برقی و پروژهای برای نوسازی دفاتر و خانهها با سیستمهای برق کممصرف است - حدود ۳۳ پروژه انرژی خورشیدی و بادی در دست ساخت است. آنها گفتند که در صورت وجود حکم سلطنتی، مشکلی برای تأمین مالی همه این موارد وجود نخواهد داشت. مودیان المودیان از شرکت ملی خدمات انرژی گفت: «پادشاه به ما حق داده است که همه ساختمانها را برای بهرهوری انرژی ارتقا دهیم. ما بودجه خودمان را برای تأمین مالی همه پروژههایمان داریم، بنابراین نیازی به مراجعه به بانک یا هیچ موسسه وامدهندهای نداریم.»
شاید بزرگترین آزمایش در نئوم، یک شهر آیندهنگر ۵۰۰ میلیارد دلاری که از صفر در شمال غربی کشور در حال ساخت است، در حال انجام باشد. در تئوری، این شهر، محلی برای آزمایش مفاهیمی مانند تاکسیهای هوایی و به اصطلاح هیدروژن سبز با انرژی تجدیدپذیر خواهد بود که محمد بن سلمان به تولید بیشتر برق نئوم افتخار میکند. نئوم در حال ساخت یک کارخانه سوخت سبز ۵ میلیارد دلاری است. سداد الحسینی، زمینشناس، که پیش از این رئیس بخش اکتشاف و تولید آرامکو بود و اکنون رئیس بخش پیشبینی و تولید شرکت انرژی حسینی، یک شرکت مشاوره تحلیلی، در زادگاه آرامکو سعودی، ظهران، است، گفت: «این یک مسیر روشن از آزمایشگاهها به مراکز تحقیقاتی و استقرار کامل فناوری است.» تحقیقات آرامکو شامل تلاش برای جذب و استفاده مجدد از کربنی است که میادین نفتی عربستان سعودی در جو آزاد میکنند. عربستان سعودی برای دستیابی به اهداف انتشار گازهای گلخانهای خود به شدت به این استراتژی متکی است. اگرچه اثربخشی آن هنوز بسیار مورد تردید است، سعودیها جذب کربن را با انتقال آن از میادین گازی در بیابان به کارخانههایی در ۵۲ مایلی برای تبدیل به مواد پتروشیمی آغاز کردهاند.
مهندسان همچنین در حال کار بر روی راهی برای انتقال هیدروژن «آبی» (استخراج شده از گاز طبیعی) حتی به اروپا و آسیا هستند. عربستان سعودی در سال ۲۰۲۰ اولین محموله آمونیاک آبی را برای تولید برق به ژاپن تحویل داد و با آلمان برای توسعه هیدروژن سبز توافقنامهای امضا کرد. آرامکو همچنین در حال کار بر روی ایجاد سوختهای مصنوعی از مخلوطی از کربن و هیدروژن جذب شده است که ادعا میکند آلودگی ناشی از یک ماشین معمولی را تا ۸۰ درصد کاهش میدهد. این شرکت میگوید که قصد دارد فروش خود را در سال ۲۰۲۵ آغاز کند.
این واقعیت که فقط یک شرکت نفتی در عربستان سعودی وجود دارد و آن هم متعلق به دولت است، به او اجازه میدهد آزادانه برای تحقیقات هزینه کند. حسینی گفت: «شما نمیتوانید اکسون یا شورون یا هیچکدام از این شرکتها را پیدا کنید که روی چنین چیزهایی تمرکز داشته باشند. اگر بگویید، 'یک پروژه تحقیقاتی انجام دهید که در 20 سال آینده سودی نخواهد داشت'، آنها میگویند، 'این کار ما نیست.'»
مهندسان با پول نقد فراوان، امیدوارند صادرات جدیدی برای کشور، به ویژه هیدروژن، ایجاد کنند. یحیی هوخا، مهندس برق فارغالتحصیل دانشگاه استنفورد و مدیر بخش انرژی وزارت انرژی، گفت: «ما میتوانیم یک شرکت مهندسی در سطح جهانی برای طراحی منابع هیدروکربنی یا نیروگاههای پادشاهی ایجاد کنیم و این خدمات را به هر کسی که علاقهمند باشد ارائه دهیم.» او گفت که در یک عربستان سعودی سبز، این کشور مصرف سوخت فسیلی خود را حدود ۱ میلیون بشکه در روز کاهش خواهد داد. سپس او میتواند این نفت را در بازار جهانی بفروشد و روزانه حدود ۱۰۰ میلیون دلار با قیمتهای فعلی درآمد کسب کند. هوخا گفت: «اینگونه ما اقتصاد پروژه را نشان دادیم.» او طرح کشور را «جامع و شامل همه راهحلها» خواند. او گفت: «این روش ما برای هموار کردن راه برای راهحلها است، نه فقط بخشی از آنها بودن.»
دانشمندان آب و هوا این استدلال را رد کردهاند و عربستان سعودی را با اعلام تعهد خود برای کاهش انتشار کربن در حالی که قصد دارد تولید نفت را به ۱۳ میلیون بشکه در روز افزایش دهد، به «سبزشویی» متهم کردهاند. کاهش کربن آرامکو شامل انتشار گازهای گلخانهای به اصطلاح «اسکوپ ۳» ناشی از مصرف نفت نمیشود، که به گفته دانشمندان منبع اصلی گازهای گلخانهای حاصل از سوختهای فسیلی است. در گزارش ماه ژوئیه «ابتکار ردیاب کربن»، یک اندیشکده مالی مستقر در لندن و نیویورک، آمده است: «رویکرد آرامکوی سعودی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای معتبر نیست.» این فقط یک مشکل زمینی نیست. عربستان سعودی که عاشق نفت است، ممکن است روزی شاهد کاهش شدید درآمد شرکتهای انرژی خود با تغییر جهان به سمت انرژیهای تجدیدپذیر باشد. در این گزارش آمده است: «آرامکوی سعودی به جای کاهش خطرات گذار پیش روی خود، آن را تشدید میکند.»
تا همین اواخر، غیرقابل تصور بود که عربستان سعودی پیشگام هرگونه سرمایهگذاری جهانی، چه برسد به کاهش تغییرات اقلیمی، در نظر گرفته شود و در واقع بسیاری در این مورد تردید داشتند. سرمایهگذاری خارجی پس از قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار سعودی ساکن واشنگتن، در اکتبر ۲۰۱۸ و قطعه قطعه شدن جسدش توسط مأموران سعودی در کنسولگری این کشور در استانبول که جسدش هرگز پیدا نشد، به شدت کاهش یافت.
سال گذشته، سازمان سیا به این نتیجه رسید که با توجه به «کنترل مطلق» محمد بن سلمان بر سرویسهای امنیتی عربستان، او باید دستور دستگیری یا قتل خاشقجی را صادر میکرد. در بحبوحه خشم جهانی از این قتل هولناک، مدیران شرکتها و مقامات غربی، ابتکار سرمایهگذاری آینده آن سال، کنفرانس شاخص محمد بن سلمان به سبک داووس در ریاض را تحریم کردند.
با این حال، سه سال پس از مرگ خاشقجی، سرمایهگذاران خارجی به طور چشمگیری به عربستان سعودی بازگشتهاند و در کنفرانس ابتکارات سبز عربستان سعودی که در اکتبر گذشته برگزار شد، شرکت کردند و مجذوب انبوهی از معاملات بالقوه در یکی از بزرگترین طرحهای انرژی جهان شدند. با شروع جنگ در اوکراین، مقامات سعودی از سرمایهگذاران برجسته وال استریت دعوت کردند تا در اوایل آوریل در یک نمایشگاه جادهای در نیویورک از شهر جدید خود، نئوم، که عنصر کلیدی طرح سبز این کشور است، رونمایی کنند.
این باور در میان سرمایهگذاران و سیاستمداران رو به افزایش است که شاهزاده میتواند تقریباً از هر رهبر جهانی بیشتر عمر کند - به همین دلیل است که رئیس جمهور بایدن سرانجام در ماه ژوئیه از ریاض بازدید کرد و حتی مشت تاچ را لمس کرد. دیوید رندل، دیپلمات باسابقه آمریکایی در ریاض و نویسنده کتابی درباره ولیعهد، گفت: «این ایده که قرار است از شر محمد بن سلمان خلاص شوید و آن را با پارلمان کانادا جایگزین کنید، بسیار سادهلوحانه است. گزینه دیگر القاعده است.»
از اینکه مرگ خاشقجی تأثیر کمی بر کسبوکارها داشته، احساس آسودگی خاطر محسوسی وجود داشت. حسینی، از مدیران باسابقه آرامکو، گفت: «فکر میکنم میتوان گفت که ما به جلو حرکت کردهایم. مردم میتوانند ژست بگیرند و بگویند، 'اوه، من هرگز به آنجا نمیروم'. اما در جهان بنیادهایی وجود دارد. شما باید از اقتصاد حمایت کنید.»
این موضوع از بورس اوراق بهادار عربستان سعودی، معروف به تداول، که از طریق صندوق ثروت ملی متعلق به دولت است، مشهود است. خالد الحسن، مدیر اجرایی آن، معتقد است که حدود ۱۴ درصد از سهام متعلق به غیرسعودیها است که سهام را از طریق حدود ۲۶۰۰ سرمایهگذار نهادی سهام عمومی خریداری میکنند. حسن گفت، وقتی تداول در دسامبر گذشته به صورت جزئی در بورس عرضه شد، با سیلی از درخواستهای خرید سهام از سوی سرمایهگذاران خارجی مواجه شد که ۱۰ برابر قیمت پیشنهادی بود. او روزی که درخواست دادم به من گفت: «من با بیش از ۱۰۰ سرمایهگذار بینالمللی ملاقات کردهام.»
اما برای اینکه سعودیها به جذب سرمایهگذاران جدید ادامه دهند، به طور فزایندهای (حداقل روی کاغذ) به شرکتهایی نیاز دارند که متعهد به مبارزه با تغییرات اقلیمی باشند. حسن گفت: «در آینده، ما به طور فزایندهای با این نوع فشار در ایالات متحده و اروپا روبرو خواهیم شد.» به گفته وی، نگرانی برای محیط زیست «تصمیمات سرمایهگذاری آنها را هدایت خواهد کرد.»
در مرکز تحقیق و توسعه آرامکوی سعودی در ظهران، اعتقاد راسخی وجود دارد که این شرکت نه تنها یک شرکت نفتی عظیم باقی خواهد ماند، بلکه علیرغم بحران آب و هوا، گسترش خواهد یافت. مهندسان آرامکوی سعودی معتقدند که گذار به انرژی باید بر استخراج نفت پاکتر متمرکز باشد، نه بر کاهش تولید آن.
محققان شرکت میگویند که آنها در حال حاضر با خودروسازان (که از ذکر نام خودداری کردند) برای روی آوردن به موتورهای هیدروژنی، مانند نیسان سدان سبز هیدروژنی که در جلوی در پارک شده است، همکاری میکنند. با کمی رانندگی، مرکز جدید هوش مصنوعی این شرکت با نام 4IR (انقلاب صنعتی چهارم) قرار دارد. یکی از نمایشگاهها نشان میدهد که آرامکو در نزدیکی پالایشگاه عظیم نفت راس تنوره در خلیج فارس، درختان حرا کاشته است؛ پوشش گیاهی به عنوان یک سیستم طبیعی ترسیب کربن عمل میکند، گازهای گلخانهای را از هوا استخراج کرده و آنها را در باتلاقها جذب میکند.
اما قلب ساختمان 4IR یک اتاق کنترل دایرهای بزرگ است، شبیه به اتاق کنترل زمینی ناسا در هوستون. در آنجا، مهندسان با استفاده از 60 پهپاد و ناوگانی از رباتها، 5 میلیارد نقطه داده را به صورت بلادرنگ ردیابی میکنند و هر قطره نفت پمپاژ شده توسط آرامکو را در صدها میدان نفتی ردیابی میکنند. صفحات نمایش دیوارها را احاطه کردهاند و جریانی از نمودارها و دادهها را نمایش میدهند که مهندسان اطلاعات میگویند میتوانند از آنها برای تجزیه و تحلیل چگونگی ادامه تولید نفت در عین کاهش انتشار گازهای گلخانهای استفاده کنند. یکی از آنها در حالی که مرا در مرکز هدایت میکرد، گفت: «همه چیز در مورد کارایی و پایداری است.»
برای طرفداران محیط زیست، تلاشهای آرامکو به نظر آخرین نفسهای شرکتهای بزرگ نفتی برای متوقف کردن جنبش جهانی تغییرات اقلیمی میرسد. گروه بینالمللی حقوق محیط زیست ClientEarth در بیانیهای اعلام کرد: «آرامکوی سعودی هیچ برنامهای برای کاهش تولید نفت و گاز تا سال ۲۰۳۰ ندارد.» این گروه میگوید دولت «سابقه طولانی در مبارزه با تغییرات اقلیمی دارد.»
تحلیلگران انرژی میگویند سعودیها که از دهه ۱۹۳۰ نفت را ارزانتر از هر کس دیگری تولید کردهاند، در موقعیت خوبی برای یافتن راهحلی برای بحران آب و هوا و به اجرا درآوردن آن هستند. صفر از آژانس بینالمللی انرژی گفت: «آنها تجربه و پتانسیل زیادی را جمعآوری کردهاند. آنها زیرساختهای خط لوله و زیرساختهای بندری دارند.» صفر گفت، این کشور اکنون باید به اتکای بیش از حد خود به درآمدهای نفتی پایان دهد و به سمت منابع انرژی پاکتر حرکت کند - یک چالش دو سر دلهرهآور. او گفت: «اگر بتوانید آنها را به همکاری در یک جهت سوق دهید، واقعاً میتوانید تغییری ایجاد کنید.» سوال این است که آیا حاکمان عربستان سعودی حتی با وجود خطر سودهای کلان، آماده انجام این کار هستند یا خیر. — سالکیر بورگا، لسلی دیکستین و آنیشا کوهلی/نیویورک
زمان ارسال: ۲۶ دسامبر ۲۰۲۲