Irdenki günüň şöhlesinden soň, ylmy-barlag merkezi garaňky we salkyn bolýar. Şol ýerde, uly monitoryň öňünde, inžener gatnaşyjylara günüň tanyşdyrylyşyny başlamak üçin slaýda basdy: "Nol ugleroda tarap" diýlip ýazylandy.
Slaýdlara görä, bu daşky gurşaw topary ýa-da howa konferensiýasy däl. TIME žurnaly “Exxon Mobil” we “Chevron” ýaly kompaniýalardan has yza galýan gazylyp alynýan ýangyç ägirdi bolan Saudi Aramco-nyň adatça gizlin ylmy-barlag we ösüş merkezine giriş aldy. Dünýäniň iň uly nebit eksportçysy çig nebiti guýmak we deňiz tankerleriniň göwresine doldurmak bilen meşgul bolsa-da, 2060-njy ýyla çenli uglerod zyňyndylaryny nola ýetirmek niýetini sesli yglan edýär.
Saud Arabystanynyň üçden iki bölegi 35 ýaşdan kiçi bolanlar üçin howanyň üýtgemegi uzak mesele däl. Tomusda ýokary temperatura köplenç 120°F-a ýetýär. Howa alymlary geçen ýyl Ýakyn Gündogardaky temperaturanyň geljek ýyllarda "ömür howpuna" öwrülip biljekdigine ynanýandyklaryny aýtdylar. "Bu ýurtlar eýýäm krizis bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar" diýip, Pariždäki Halkara Energiýa Agentliginiň sebitleýin analitigi Ali Safar aýtdy. "Olaryň bu oýunda derisi bar".
Saud Arabystany global ýylylygyň günäkäri: Daşky gurşawy goraýjylaryň aýtmagyna görä, Saud Arabystany 1965-nji ýyldan bäri dünýäniň parnik gazlarynyň 4% -den gowragyny öndürýär. Arabystan çölüniň gyrasynda Saud Arabystany 1930-njy ýyllarda Kaliforniýadaky wagşylar nebit akabasyna hüjüm edip, taýpa patyşalygyny global nebit merkezine öwürenden bäri, dünýäniň gorlarynyň takmynan 15% -ini, ýagny takmynan 267 milliard barrel nebit goruny öndürdi.
80 ýyldan gowrak wagt geçensoň, Saud Arabystanynyň nebit dünýäsindäki agalygy gowşamady. Ol günde takmynan 11 million barrel nebit öndürýär - dünýä önümçiliginiň ondan bir bölegine golaý - we halkara bazarlarynda 7 million barrelden gowrak nebit satýar, bu bolsa hökümdar şa maşgalasynyň agzalaryna we onuň döwlet kompaniýasyna uly baýlyk getirdi. Geçen ýyl girdejisi takmynan 110 milliard dollara ýetdi.
Şeýle-de bolsa, Saud Arabystanynyň köp ýyllyk girdejili önümçilikden soň gymmatly pozisiýasyna global krizis abanýar. Ähli ýurtlar diýen ýaly Ýer ýüzündäki parnik gazlarynyň iň uly çeşmesi bolan gazylyp alynýan ýangyçlaryň ulanylyşyny azaltmaga söz berdiler. Bu bolsa, bir asyrdan gowrak wagt mundan ozal awtoulag döwrüniň başlanmagyndan bäri iň uly energiýa geçişine sebäp bolup biler. Saud Arabystany üçin sorag, nebit dünýäsi supergüýç bolup galýan mahaly, howanyň üýtgemegine garşy global göreşe goşulyp bilermi ýa-da nebite aşa garaşly bolmakdan ykdysadyýetini diwersifikasiýalaşdyrmak ukybynyň gaty giç gelip biljekdigi ýa-da başga bir görnüşde sözlü wada hökmünde özüni aklaýandygydyr. tankytçylar.
Eger Saud Arabystanynyň bu oýuny peýda berse, ol global energiýa geçişinden dünýäniň aýrylmaz gazylyp alynýan ýangyç güýji hökmünde çykyp biler, şol bir wagtyň özünde ironiki ýagdaýda arassa energiýa we öz ýurdunda arassa elektrik stansiýasy bilen öwünip biler. “Olar öz tortlaryny iýip, ony iýmegi halaýarlar” diýip, Hýustondaky Raýs uniwersitetiniň energiýa geosyýasaty boýunça bilermeni Jim Kreýn aýtdy. “Saud Arabystanynyň maksady global nebit bazarynda iň soňky adam bolmak.”
Ýurduň ägirt uly meýilnamalaryny durmuşa geçirmek üçin ýeterlik serişdesi bar. “Aramco” häzirki wagtda dünýäde (“Apple”-den soň) ikinji iň gymmatly kompaniýa bolup, bazar kapitallaşmasy 2,3 trillion dollardan gowrakdyr. Kompaniýa şu ýyl girdejisini iki esse golaý artdyrdy, sebäbi ýangyç guýujy stansiýalaryň bahalary ýokarlandy. Nebitiň ägirt uly baýlygy bary-ýogy 35 million adamdan ybarat bolan patyşalyga global birža bazarlaryna täsir edip bilýän 13 sany esasy nebit öndürijisinden ybarat halkara kartel bolan OPEC-iň içinde kwotalary netijeli kesgitlemek üçin ýeterlik täsir etdi.
Bu özboluşly status onlarça ýyllap dowam eder, esasanam ýurduň de-fakto lideri, mirasdüşer şazada Mohammed bin Salmanyň (MBS) bary-ýogy 37 ýaşyndadygyny we nesillerboýy höküm sürmeginiň mümkindigini göz öňünde tutup.
“Nebite bolan isleg artmagyny dowam etdirer” diýip, Saud Arabystanynyň Energetika ministri Şazada Abdulaziz bin Salman – MBS-iň öweý dogany – Riýaddaky ofisinde çaý başynda aýtdy. “Nähili derejede, men bilmeýärin” diýip, ol aýtdy. “Size haçan, nirede we näçe pul bardygyny anyk bilýänini aýdan her bir adam, belki-de, fantaziýa dünýäsinde ýaşaýar”.
Geçen fewral aýynda MBS nebit kompaniýalaryndan 80 milliard dollary ýurduň döwlet baýlyk gaznasy bolan Döwlet maýa goýum gaznasyna ýa-da PIF-e geçirdi, bu gaznasyň başlyklyk edýän gaznasydyr. Gaznanyň aktiwleri epidemiýadan agyr zyýan çeken karantin döwründe Netflix, Carnival Cruise Lines, Marriott Hotels, Kaliforniýada ýerleşýän elektrik awtoulag öndüriji Lucid Motors we beýleki paýnamalary satyn alansoň, epidemiýa ýaýran bäri takmynan 620 milliard dollara ýetdi. Global blokada epidemiýadan agyr zyýan çekdi.
Bu aktiwler Saud Arabystanynyň öz energiýa geçişini maliýeleşdirmäge kömek edip biler. Bularyň hemmesiniň nähili bolýandygy - uglerod zyňyndylarynyň nähili "düzgünleşdirilýändigi" - ýurduň köp sanly ýokary derejeli hökümet inženerleriniň aladasyny edýändigini Abdulaziz aýtdy. Bu tagalla Günbatar maýadarlarynda belli bir gyzyklanma döretdi, olaryň Saud Arabystanynda adam hukuklarynyň bozulmagy baradaky aladalary işewürlik talaplaryna ters gelýär.
Sowuk gyş irdeninde, Er-Riýadyň çetinde, Saud Arabystanyndaky KAPSARC gysgaltmasy bilen has meşhur bolan Patyşa Abdullah Nebit Barlag Merkezinde, TIME üçin strategiýa işläp düzmek üçin takmynan 15 bilermen ýygnandy. Abdulaziz barlagçylary "meniň ýaş stažýorlarym, 30 ýaşdan ýokary hiç kim ýok" diýip atlandyrdy. Olaryň köpüsi zenanlardy we köpüsi ABŞ-da bilim aldylar.
Meýilnamalara elektrik awtoulaglaryny zarýadlamak stansiýalarynyň ulgamy we az sarp edilýän energiýa ulgamlary bilen ofisleri we öýleri döwrebaplaşdyrmak taslamasy girýär - takmynan 33 gün we ýel energiýasy taslamalary gurulýar. Olar şanyň tabşyrygy bolsa, bularyň hemmesini maliýeleşdirmekde hiç hili kynçylyk bolmajakdygyny aýtdylar. “Patyşa bize energiýa netijeliligi üçin ähli jaýlary döwrebaplaşdyrmak hukugyny berdi” diýip, Milli Energiýa Hyzmatlary Korporasiýasynyň wekili Mudhýan al-Mudhýan aýtdy. “Biziň ähli taslamalarymyzy maliýeleşdirmek üçin öz serişdelerimiz bar, şonuň üçin banka ýa-da islendik karz edarasyna gitmegiň zerurlygy ýok”.
Belki, iň uly synag ýurduň demirgazyk-günbatarynda täze gurulýan 500 milliard dollarlyk futuristik şäher bolan NEOM-da geçirilýär. Teoriýa taýdan, bu howa taksileri we MBS-iň NEOM-yň elektrik energiýasynyň köp bölegini öndürjekdigi bilen öwünýän gaýtadan dikeldilýän energiýa bilen işleýän "ýaşyl wodorod" ýaly konsepsiýalar üçin synag meýdançasy bolar. NEOM 5 milliard dollarlyk "ýaşyl ýangyç" zawodyny gurýar. "Bu laboratoriýalardan ylmy-barlag merkezlerine we tehnologiýanyň doly ornaşdyrylmagyna açyk ýol" diýip, ozal "Aramco"-nyň gözleg we önümçilik bölümine ýolbaşçylyk eden we häzir "Husseini Energy Co." analitiki maslahat beriş firmasynyň çaklama we önümçilik bölümine ýolbaşçylyk edýän geolog Sadad al-Husseýni Saud Arabystanynyň Dahran şäherinde aýtdy. "Aramco"-nyň gözleg işleri Saud Arabystanynyň nebit känleriniň atmosfera çykarýan uglerodyny tutmak we gaýtadan ulanmak tagallalaryny öz içine alýar. Saud Arabystany öz zyňyndylarynyň maksatlaryna ýetmek üçin bu strategiýa uly derejede bil baglaýar. Onuň netijeliligi henizem örän şübheli bolsa-da, Saud Arabystany uglerody çöldäki gaz känlerinden nebit-himiýa önümlerine öwürmek üçin 52 mil uzaklykdaky zawodlara daşamak arkaly tutmaga başlady.
Inženerler şeýle hem tebigy gazdan alynýan "gök" wodorody hatda Ýewropa we Aziýa daşamagyň usulyny işläp düzýärler. Saud Arabystany 2020-nji ýylda Ýaponiýa elektrik energiýasyny öndürmek üçin gök ammiagyň ilkinji bölegini iberdi we Germaniýa bilen ýaşyl wodorody işläp düzmek barada ylalaşyga gol çekdi. "Aramco" şeýle hem tutulan uglerod we wodorod garyndysyndan sintetiki ýangyç döretmek boýunça işleýär, munuň ortaça awtoulagdan çykýan hapalanmany 80% azaltjakdygyny öňe sürýär. Kompaniýa satuwy 2025-nji ýylda başlamagy meýilleşdirýändigini aýdýar.
Saud Arabystanynda diňe bir nebit kompaniýasynyň bolmagy we onuň döwlete degişli bolmagy, oňa ylmy işlere erkin pul harçlamaga mümkinçilik berýär. “Exxon ýa-da Chevron ýa-da şol kompaniýalaryň hiç biriniň şeýle zatlara üns berýändigini görmersiňiz” diýip, Huseýni aýtdy. “Eger siz: “20 ýylyň içinde peýda bermejek ylmy taslamany ýerine ýetiriň” diýseňiz, olar: “Bu biziň işimiz däl” diýerler.
Elinde köp pul bolansoň, inženerler ýurt üçin täze eksport, esasanam wodorod öndürmegi umyt edýärler. “Biz patyşalygyň uglewodorod serişdelerini ýa-da zawodlaryny dizaýn etmek üçin dünýä derejesindäki inženerçilik firmasyny döredip bileris we bu hyzmaty gyzyklanýan islendik adama hödürläp bileris” diýip, Stenford uniwersitetini tamamlan we Energetika ministrliginiň Energetika ministrliginiň müdiri bolan elektrik inženeri Ýehiýa Hoja aýtdy. Ýaşyl Saud Arabystanynda ýurt gazylyp alynýan ýangyç sarp edilişini günde takmynan 1 million barrel azaldar diýip, ol aýtdy. Soňra ol bu nebiti dünýä bazarynda satyp, häzirki bahadan günde takmynan 100 million dollar gazanyp biler. “Biz taslamanyň ykdysady taýdan netijelidigini şeýle görkezdik” diýip, Hoja aýtdy. Ol ýurduň meýilnamasyny “ähli çözgütleri öz içine alýan we toplumlaýyn” diýip atlandyrdy. Bu biziň çözgütleriň ýoluny açmagyň, diňe olaryň bir bölegi bolmak däl-de, usulydyr” diýdi ol.
Howa alymlary bu jedeli ret edip, Saud Arabystanyny nebit önümçiligini günde 13 million barrele çenli artdyrmagy maksat edinýän uglerod zyňyndylaryny azaltmak baradaky borçnamasyny yglan edip, "ýaşyl ýuwmakda" aýypladylar. "Aramco"-nyň uglerody azaltmak işine nebit sarp edilişinden çykýan 3-nji derejeli zyňyndylar girmeýär, alymlaryň aýtmagyna görä, bu gazylyp alynýan ýangyçlardan çykýan parnik gazlarynyň esasy çeşmesidir. "Saudi Aramco-nyň zyňyndylary azaltmak çemeleşmesi ygtybarly däl" diýip, Londonda we Nýu-Ýorkda ýerleşýän maliýe pikir merkezi bolan "Carbon Tracker Initiative"-iň iýul aýynda çap edilen hasabatynda aýdylýar. Bu diňe bir ýer ýüzündäki mesele däl. Nebiti söýýän Saud Arabystany hem bir gün dünýä gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmelerine geçende energiýa kompaniýalarynyň girdejileriniň pese gaçmagyny görüp biler. Hasabatda: "Saudi Aramco ýüzbe-ýüz bolýan geçiş töwekgelçiliklerini azaltmakdan has-da güýçlendirýär" diýilýär.
Ýakynda Saud Arabystanynyň global maýa goýumlarynda, howanyň üýtgemeginiň öňüni almakda öňdebaryjy hasaplanjakdygy göz öňüne-de getirip bolmazdy we hakykatdanam köp adam muňa şübhelenýärdi. Waşingtonda ýaşaýan saudiýaly žurnalist Jamal Haşoggi 2018-nji ýylyň oktýabr aýynda öldürilip, ýurduň Stambuldaky konsullygynda Saud Arabystanynyň agentleri tarapyndan böleklere bölünenden soň, daşary ýurt maýa goýumlary pese gaçdy, emma jesedi hiç haçan tapylmady.
Geçen ýyl Merkezi Razwedka Gullugy (CIA) MBS-iň Saud Arabystanynyň howpsuzlyk gulluklaryna "mutlak gözegçiligi" bolany üçin, Haşoggini tussag etmäge ýa-da öldürmäge rugsat bermelidigi barada netijä geldi. Bu elhenç ganhorluga garşy global gahar-gazap arasynda, korporatiw ýolbaşçylary we Günbatar resmileri şol ýyl MBS-niň Er-Riýadda geçirilen Dawos stilindäki esasy maslahaty bolan "Gelejekki maýa goýum" başlangyjyny boýkot etdiler.
Şeýle-de bolsa, Haşogginiň ölüminden üç ýyl soň, daşary ýurtly maýadarlar geçen ýylyň oktýabr aýynda MBS Saud Arabystanynyň Ýaşyl başlangyçlary konferensiýasyna gatnaşyp, dünýäniň iň uly energiýa taslamalarynyň birinde köp sanly mümkin bolan ylalaşyklara aldanyp, Saud Arabystanyna uly möçberde gaýdyp geldiler. Ukrainada uruş başlanda, Saud Arabystanynyň resmileri aprel aýynyň başynda Nýu-Ýorkda geçiriljek ýol sergisine Wall Street-iň öňdebaryjy maýadarlaryny çagyrdylar, bu şäher ýurduň ýaşyl meýilnamasynyň esasy elementi bolup durýar.
Maýadarlaryň we syýasatçylaryň arasynda şazadanyň islendik dünýä liderinden has köp ýaşap biljekdigine bolan ynam barha artýar - şonuň üçin prezident Baýden iýul aýynda Riýada baryp, hatda Touch-yň eline degdi. “MBS-den dynmak we onuň ýerine Kanada parlamentini gurmak pikiri örän sadalykdyr” diýip, Riýada uzak wagtlap ABŞ-nyň diplomaty we mirasdüşer şazada barada kitabyň awtory Deýwid Rendell aýtdy. “Başga bir wariant Al-Kaýdadyr”.
Haşogginiň ölüminiň biznese az täsir edendigini duýup bolýardy. “Meniň pikirimçe, biz öňe gitdik diýip bilersiňiz” diýip, “Aramco” kompaniýasynyň uzak wagtlap ýolbaşçysy bolan Husseini aýtdy. “Adamlar bir poza berip, “Aý, men ol ýere hiç haçan gitmerin” diýip bilerler” diýip, ol aýtdy. “Ýöne dünýäde esaslar bar. Ykdysadyýeti goldamaly”.
Bu, hökümetiň öz döwlet baýlyk gaznasy arkaly eýeçiligindäki Tadawul diýlip atlandyrylýan Saud Arabystanynyň biržasyndan aýdyň görünýär. Onuň baş direktory Halid al-Hussan paýnamalaryň takmynan 14 prosentiniň Saud Arabystanyndan başga raýatlara degişlidigine ynanýar, olar paýnamalary açyk söwda edilýän 2600 töweregi institutsional maýadar arkaly satyn alýarlar. Hussan geçen dekabrda Tadawul bölekleýin sanawa girizilende, daşary ýurt maýadarlaryndan teklip edilýän bahadan 10 esse köp abuna ýazylypdy diýip aýtdy. "Men 100-den gowrak halkara maýadar bilen duşuşdym" diýip, ol maňa arza beren günüm aýtdy.
Emma Saud Arabystanynyň täze maýadarlary özüne çekmegini dowam etdirmegi üçin, olaryň howanyň üýtgemegine garşy göreşmäge borçlanan (iň bolmanda kagyz ýüzünde) kompaniýalaryna barha köp mätäçligi bolar. “Geljekde ABŞ-da we Ýewropada şeýle basyş bilen barha köp ýüzbe-ýüz bolarys” diýip, Hussan aýtdy. Onuň sözlerine görä, daşky gurşawa bolan alada “olaryň maýa goýum çözgütlerini kesgitleýär”.
Saudi Aramco-nyň Dahrandaky ylmy-barlag we ösüş merkezinde onuň diňe bir ägirt uly nebit kompaniýasy bolup galmak bilen çäklenmän, eýsem howa krizisine garamazdan giňeljekdigine berk ynanýarlar. Saudi Aramco-nyň inženerleri energiýa geçişiniň nebitiň önümçiligini azaltmaga däl-de, has arassa nebit çykarmaga gönükdirilmelidigini pikir edýärler.
Kompaniýanyň ylmy işgärleri eýýäm awtoulag öndürijileri (adyny aýtmakdan saklandylar) bilen wodorod hereketlendirijilerine geçmek üçin işleşýändigini aýdýarlar, mysal üçin, öňdäki gapyda duran ýaşyl wodorod bilen işleýän Nissan sedany. Kompaniýanyň täze emeli intellekt merkezi, 4IR (Senagat Rewolýusiýasy Dördünji) diýlip atlandyrylýan, awtoulag bilen gysga aralykda ýerleşýär. Sergileriň birinde Aramco Pars aýlagyndaky ägirt uly Ras Tanura nebiti gaýtadan işleýän zawodynyň golaýynda mangrow agaçlaryny ekýär; ösümlikler tebigy uglerody sekwestrasiýa ulgamy hökmünde hereket edýär, howadan zyňyndylary çykarýar we olary batgalyklara siňdirýär.
Emma 4IR binasynyň ýüregi NASA-nyň Hýustondaky ýerüsti dolandyryş otagyna meňzeş uly tegelek dolandyryş otagydyr. Ol ýerde inženerler 60 dron we robotlar floty bilen 5 milliard maglumat nokadyny real wagt režiminde yzarlaýarlar we ýüzlerçe meýdanda Aramco tarapyndan çykarylýan nebitiň her damjasyny yzarlaýarlar. Diwarlaryň daş-töweregini ekranlar gurşap alýar, olarda maglumat inženerleriniň zyňyndylary azaltmak bilen nebit önümçiligini dowam etdirmegiň usullaryny seljermek üçin ulanyp biljek grafikleriň we maglumatlaryň akymy görkezilýär. “Hemmesi netijelilik we durnuklylyk bilen baglanyşykly” diýip, kimdir biri meni merkezden geçirip barýarka aýtdy.
Daşky gurşawy goraýjylar üçin “Aramco”-nyň tagallalary iri nebit kompaniýalarynyň global howa hereketini togtatmak ugrundaky synanyşygynyň soňky ädimi ýaly görünýär. “Saud Aramco”-nyň 2030-njy ýyla çenli nebit we gaz önümçiligini azaltmak meýilnamasy ýok” diýip, halkara ekologiýa hukugy topary “ClientEarth”-iň beýanatynda aýdylýar. Onda hökümetiň “howanyň üýtgemegine garşy göreşmekde uzak taryhy bar” diýilýär.
Energetika analitikleriniň aýtmagyna görä, 1930-njy ýyllardan bäri nebiti başgalardan has arzan öndüren Saud Arabystany howa krizisine çözgüt tapmak we ony durmuşa geçirmek üçin gowy ýagdaýda. “Olar köp tejribe we mümkinçilik topladylar. Olaryň turba geçiriji infrastrukturasy, port infrastrukturasy bar” diýip, Halkara energiýa agentliginiň wekili Safar aýtdy. Indi ýurt nebit girdejilerine aşa garaşlylygyny bes edip, has arassa energiýa çeşmelerine geçmeli - bu iki taraply kynçylyk diýip, Saffar aýtdy. “Eger siz olary şol bir ugurda işletmäge mejbur edip bilseňiz, hakykatdanam üýtgeşiklik döredip bilersiňiz” diýip, ol aýtdy. Sorag, Saud Arabystanynyň hökümdarlarynyň uly girdeji howpuna garamazdan, muňa taýýardygy ýa-da taýýar däldigi. — Salkier Burga, Leslie Dickstein we Anisha Kohli/Nýu-Ýork
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 26-njy dekabry